АДЕЛАИДА   ГРАББЕ.

 

                                         Жұпыны  бөлме.  Қысқы  аязды,  ашық  таң.

 

                  Б е т х о в е н

 

Күлкілі  жағдай.

Жеңімнің  ішкі  астары

Жыртылып  қапты,  жұмарланыпты  қатпары.

Суық  сорған  ба,

              Қырылдап  көне  иығым,

Қимылдатпайды.

Бәрінен  бірақ  қиыны,

Әлгі  кіргенде,

Сықырлап  басқан  қадамын

Естімей  сірә  қаламын.

Жарайды,  қойшы

              өлгелі  мына  жер  ескі,

Елемей  кеткем  елесті.

Партитураны  бітіру  бірақ  керек-ті.

Белгісіз  бір  дерт  сыздатып  шықты  арқаны,

Сынған  маятник  бар  тағы,

Қарт  Бетховен.  Жазса  дағы  күн-түні,

Біте  қоймас,.

Күлкілі!

 

                                    (есікке  айқайлайды)

 

–Ей!  Әміршім!

Ашпын  мен.  Суық та  салды  азапқа!

 

                Ү й  и е с і,  кемпір

                                       (есік  артынан)

 

Үлгерерсің!

                                       (отын  алып  кіреді)

                                  Үйге  қыстырылып  мысық  енеді

 

Қыт-қыттама  таң  атпай.

                                      (отынды  камин  алдына  қояды)

 

                  Б е т х о в е н

 

Рахмет,  қамқоршым!

Қандай  екен  далада?

Керемет  таң! 

Баяғыдай  ескі  шығар  ауа  да?  Ә?

 

                   О т б а с ы

 

О,  қоқысшы,  мылжыңым!

                       Тыңдау  үшін  бір  сені,

Уақытым  жоқ.

 

                  Б е т х о в е н

 

Фрау  Марта,  білсеңіз,

Сізбен  осы  сұхбаттасқан  кезімнен,

Әр  қадамы  дайын  тұрған  ұрысқа,

Орфейді  де  соқыр  қылған  дыбысқа,

Даналықты  сезінем...

 

                  О т б а с ы

 

Алжыған  тоты!

 

                  Б е т х о в е н

 

Тамаша  ғой!

Айналада  бітеу,  меңіреу  үнсіздік.

Әй,  тоқтай  тұр!

Қадір  тұтып  мен  сізді,

«lakymosa-ға»  жеткеміз  жоқ  бір  елі.

Он  марка  бар!

Ақша  тапшы  үнемі.

Шақшаны  да  арзан  саттым,  білемін.

Шығыным  көп,

          Балауыз  шам,  қағаз,  қалам,

Бар  тағы  да  жиенім...

 

              О т б а с ы

 

Жарар  енді!

О,  қоқысшы  сәудегер!

                                                (кетеді)

 

 

                 Б е т х о в е н

 

Дұрысы  осы

Құзғын – құлқын  кәуірім.

                                            (мысықты  көреді)

 

О!  Бармысың  бауырым!

Сәлем,  Гензель!

Көңіл  күйің  жаман  емес  қарасам.

Ұшқын  шашып  тұр  ғой  өңің,  Тамаша!

Не  тілейсің?  Қарынға  нәр  түсті  ме?

Естімедім...  Не  дедің?  Не?

Естімедім  түкті  де!

      Жә,  жарайды.

Отын  жарып,  қам  жасаған  дұрыс-ты.

                                       (пеш  алдында  күйбеңдейді)

 

Қарғыс  атсын!  Қарттар  үшін,

Ерлер  үшін  жаралмаған  жұмысты!             

                                        (камин  түтіндейді)

 

Міне  түтін  түкіретін  пәлесі.

                                        (есік  артында  дауыстар)

 

                  О т б а с ы

 

Кімге  дейсің?  Сазгерге  ме?

Міне  есік.  Жүр  бері...

                    (о т б а с ы   мен  Аделаида  Граббе  кіреді)

 

Бұл  не  тағы?  О,  есуас!

Өртемек  пе  бұл  мені?  Тіфә!

 

                   А д е л а и д а

                                     (үй  иесіне)

Барыңыз!

                                      (бөлмеге  енеді)

                                       Бетховен  оны  көрмейді.

 

                   Б е т х о в е н

                                        (камин  алдында)

 

Болған  еді,

         Қол  бар  еді – аусарым!

Періштенің  қанатындай  саусағы.

Пешке  отын  қалаушы  еді  текшелеп,

Лапылдайтын  алау,  арман  бетпе-бет.

Болған  еді.  Сонау  жылда,  есімде,

Әйел  барда,  мыну  жердің  бетінде.

 

                  А д е л а й д а

Маэстро! 

Кешіріңіз...  көмектессем...  мен  сізге ...

 

                   Б е т х о в е н

                                        (естімейді)

 

Саламандра

Билеуші  еді  жалында...

Кім  алды  екен  көрігімді?

Қалмапты  түк  жадымда...

                     (түтін  ішінен  Аделаиданы  көріп  дауыстайды)

Ә!  Міне  Ол!

                         (Аделаида  алға  аттайды.  Бетховен

                            үреймен  кері  шегінеді)

 

Аулақ!  Не  тілейсің  сен  менен?

                           (есін  жиып,  қызға  ашумен  қарап)

 

Кімсің  өзің?

Рұхсатсыз  қалай  ендің  бөлмеме?  Не?

 

                       А д е л а и д а

 

Кешіріңіз....

Мен...  түтінге  кенелдім...

 

                         Б е т х о в е н

 

Түсінбедім!  Қаттырақ  айт!

Мен,  Бетховен – кереңмін.

 

                         А д е л а и д а

 

Құдайым  ау!  Мен  білмеппін...

 

                        Б е т х о в е н

 

                            Сабыр  ет.

Дәптер  бар-тын...

Міне.. Мында,  керегіңді  жазып  өт...

 

                          А де л а и д а

 

Не  боп  кетті?

Мен  түкке  де  түсінбесем  керек-ті...

 

                           Б е т х о в е н

 

Кешіріңіз!

Қайдағы  бір  есіме  алып  елесті,

Шошытыппын...

 

                     А д е л а и д а

 

О,  сұмдық!..

                                (жазады)

 

                      Б е т х о в е н

                                    (жан  жағына  қарап)

 

Неткен  былық!...

Бітірсеңіз  көрейін.

                                    (дәптерді  алып,  оқиды)

 

«Мүмкін  болса... 

Пешіңізді....мен  тұтатып  берейін...»

Бәрекелді!

Қуантады,  жастарымның  бұл  ісі...

Міне  шала...

Өз  үйіңдей  ерікті  бол,  дұрысы...

Мен  шаршадым...

Және  мынау...  әйелдердің  жұмысы.

                                     (креслоға  отырады)

 

                 Аделаида  пешті  жағып,  отқа  шәйнек  қояды.

                  Бетховен  бақылап  отыр.

 

                  Б е т х о в е н

 

Қолы  жеңіл...

Кәсібінен  көрмеді  бір  жаңылып.

Саусақтары?  Саусақтары!!!  Иә..  Иә..

Музыкант  қой...  таныдым...

                                      (Аделаидаға)

 

Есіміңіз  кім  болады?

                                        (дәптерді  нұсқайды)

                                         Аделаида  жазады.

 

Аделаида  Граббе?   Жақсы  болды  танысым...

Үлгеріпсіз  отпенен  тіл  табысып.

Жаз  тағы да.

Кімсің?  Қайдан?  Не  үшін

Келдің  мұнда?

Көп  сұраққа  келісім

Табу  қиын.  Қысылма  тек...  Әрине...

Музыка  ғой  себеп  болған  бәріне.

Фортепьяно?  Иә,  онда  аянбай,

Қысқа  ғана  мақсатыңды  баянда.

 

                       А д е л а и д а

                                            (жымиып)

 

Тырысайын...

                                              (жазады)

 

                         Б е т х о в е н

 

                                                 (өзіне  өзі)

 

Миньона?

Шыныменен  әлем  әлі  өлмеген.

Күн  нұрына  шәйіп  шашын  тарайды,

Алтын  тарақ  желменен.

                                                 (қыз  дәптерді  ұсынады,  Бетховен  оқиды)

 

«Бармақшымын  Венаға,

Ұзақ  концерт  жолында

Бетховеннің   сонатасын  орындау,

Мына  маған  жүктеліп  тұр.

Қасиеттен  аттар  кім,

Бетховенге  табынатын  жастардың,

Кішісімін. 

Құдіретіңе  сендік  те,

Батаңызды  сұрай  келдік,

Осынау  бір  ерлікке...»

            Періштем-ау!  Кім  бұлданар  мұндайда...

Айтшы  бірақ.  Демек  Вена,

Шыныменен  Бетховенді  тыңдай  ма?

 

                     А д е л а и д а

 

О!!!

 

                       Б е т х о в е н

 

Симайды  екен  ақылға.

Аделаида  Граббе

                                     (Фортепианоны  нұсқап)

Отыр  кәне,  жақында...

Тыңдап  тұрмын.

 

                         А д е л а и д а

                                        (таңырқап)

Бірақ...қалай?

 

                             Б е т х о в е н

 

                         Саспаңыз.

Мен  сеземін...

Біріншіден  бастаңыз.

                                        (Аделаида  ойнайды)

                                         Бетховен  басын  қолымене  қысып,

                                         өзіне  өзі  күбірлеп  отыр.

 

Жалған  бәрі!

Әндетпейді  ортамыз.

Отар  болып  өкіреді.  Қасапшыдан  қорқады.

Мен  де  қорқам,  Сабылып,

Миым  ағып  құлаққа,

Кетер  ме  бас  жарылып.

                                         (Аделаидаға  өктем  үнмен)

 

Тоқтатыңыз!

                                          (қыз  абдырап  қалады)

 

Сіз  екенсіз  ғажайыбы  ғаламның.

Мен  ойнайын  құрметіне  Сіздей  ғажап  адамның.

                                           (фортепияноға  отырады)

                                            Қыз  алдында  тұр.

 

Соныменен  Аделаида  Граббе

Вольфганг  Моцарт – Ұлы  сазгер  ме?

                                             (Аделаида  үнсіз)

Мынау  бықи-тықиды  да

Бара ма  ауыз  саз  деуге?

                                                  (Клавишаны  теріп  өтеді)

Жоқ!  Жоқ! Саз  емес  бұл,

Саз... ол  мылқау.  Өлімдей...

Араны  аш  тығырық...

Жұтып  қояр  көрінбей!

Әлде,  мүмкін,  қарапайым  тыныс  па?

Бақыт  па?

Әлде  төнген  қайқы  қылыш  па?

                                               (бөлмеде  әрлі  берлі  жүреді)

Мынау  тәтті  менуэт,

Ол  да  тіпті  саз  емес.

Кеңістікті  құшпақ  болған,

Болашаққа  ұшпақ  болған,

Ұмыт  қалған  мына  мен –

Бетховеннің  өмірі  де  мәз  емес! 

                       Ә?

Қойдым,  қойдым...

«De  mortius  aut  bene  Aut  nihil..

Солай  Бибім!   Кешігіппін  іркіліп!

                                                        (күбірлеп  жүреді)

Жалғызбын  мен... 

Жалғыздық  та  күлкілі!

                                                         (кенет  қызға  жақындап)

Мұжықпын  ғой!

Маған  күндіз  жер  өңдеп,

Кешке  жүйке  ағашындай  көлеңдеп,

Волынкада  ойнасам,

Аруақтарды  билетпей  бір  қоймасам!

                                                            (қыз  бетіне  үңіледі)

 

Кешіріңіз...

Шошытыппын  сізді  текке.  Осы  рас.

Бұл  Бетховен,  ептеп  миы  ашығанмен,

Емес  мүлдем  есуас.

Бұндайды  кім  ойлапты.

Ойдағысын  өзіне  айтып,

Өзін  өзі  естімейтін  бейбақпын.

                                                                 (отырады)

 

Қолыңды  бер!

Сөйле,  кәне  өзің  жайлі,

Өмір  жайлы,  әлем  жайлы  мұң  жайлы.

Аделаида  Граббе,  сізді  естимін.

Көңілі  ояу,  керең  Сізді  тыңдайды.

 

                          А д е л а и д а

 

Құдайым-ау!

Неге  бұлай  жаратылған  бұл  әлем,

Тартып  ауыр  қасіретін,  күнәмен.

Оранып  ап  қорқынышты  кебінге,

Соңғы  мақсат,  мағынасыз  өлім  бе?

 

                             Б е т х о в е н

 

Иә!  Иә!  Түсінемін.  Сіздіңше

Әлем  ғажап,  тыныстайды  гүлденіп,

Береді  оған  Ай  мен  Жұлдыз,  Күн  көрік.

Айналамыз  әнге  толған  бақ-абат,

Ай!

Жұлдыз!

Әлем!

Бәрінен  де  көріктілеу  махаббат.

Жалғастыршы!

 

                             А д ел а и д а

 

                                           Осыдан,

Құтқара  алсам  Сізді  тозақ  отынан,

Сәтте  болса  жылынар  ма  жаныңыз!

Міне,  қолым!

Міне,  өмірім,  алыңыз!

 

                            Б е т х о в е н

 

Түсінемін!  Ойыңызды  жас  адам!

Сүйек  еттен  өрімдей  ғып,

Өріп  Сізді  жасаған,

Кемеңгер  ғой  Тәңірім!

Орында  оның  әмірін!

Сіз  де  солай  дейсіз!    Ә !!! 

 

                        А д е л а и д а

                                                       (сезіммен)

Қалдырмаймын  мен  Сізді!

 

                     Б е т х о в е н

 

Не  дедіңіз?

Естімедім.  Қап...  мына...

Түтік  бар  ед...  Таптым!  Енді  жақсылап,

Қайталаңыз!

Айқайлаңыз  қаттырақ!

 

                        А д е л а и д а

                                                     (түтікке  айқайлап)

Қалдырмаймын  мен  Сізді!

                                                      (шәйнек  бұрқырап  қайнайды)

Шәйнек,  шәйнек!!!

                                                      (каминге  жүгіреді.  Бетховен

                                                      Басы  салбырап  үнсіз  отыр.

                                                       Қыз  шәйнекпен  оралады)

Шәй  де  дайын,  мінекей!

 

                          Б е т х о в е н

 

Рахмет!

Қалдырмаймын  дейсіз  бе?

Аделеида  Граббе!  Мені  Сіз

Қалдырасыз  дәл  қазір!

Жыламаңыз!  Мен  үшін

Жасадыңыз  Сіз  ғаламат  ғажайып.

Көңіл  кірден  тазарып,

Мен  де  міне  көркейдім.

Қайта  көріп  көлеңкесін  Орфейдің.

 

                              А д е л а и д а

                                                              (мойынына  асылады)

 

Қалдыра  алман  мен  Сізді!

 

                           Б е т х о в е н

                                                              (маңдайынан  сүйеді)

 

Рахмет!

Таста  мынау  елсізді!

Халыққа  бар!  Дыбысқа  бар,  еркелеп,

Дәл  осы  сәт  алыстамын  мен  сенен.

Аделаида!

Жылдар  өтер,

Мүмкін  сонда,  үні  осы  бір  қыздың,

Жетер  маған  ұшқыны  боп  жұлдыздың.

Қанаты  боп  самалдың,

Сен  сол  үшін  жаралдың!!